De hemelbol, sterren en planeten

Beslis

Vraag 1/1

Je gecorrigeerde hoogte is 47°45,8′. Hoe ver zit je van de GP van het hemellichaam?

De les in gewone woorden

Je eigen hemel
- Het zenit is het punt recht boven je; het nadir ligt recht onder je.
- De ware horizon is de grootcirkel op 90° van je zenit.
- Het vlak ervan gaat door het aardmiddelpunt, loodrecht op de lijn door jou en je zenit.
- De meridiaan van de waarnemer loopt door de polen en je zenit.
- Sextanthoogten worden herleid tot de ware horizon (Astronavigatie: de sextant).
Hoogte en azimut
- De hoogte (H) van een hemellichaam is de hoek boven de ware horizon: 0° tot 90°.
- De zenitafstand (ZD) is 90° − hoogte.
- Het azimut (Zn) is de ware peiling: 000° tot 360°, rechtsom vanaf het ware noorden.
- Bij meridiaansdoorgang peil je het hemellichaam noord of zuid, behalve recht boven je: dan is het azimut onbepaald.
- Bij bovenmeridiaansdoorgang is LHA 0°; bij ondermeridiaansdoorgang LHA 180°.
Poolshoogte = breedte
De verheven hemelpool, de pool aan jouw kant van de evenaar, staat op een hoogte boven je horizon die gelijk is aan je breedte. Op 40°N staat hij 40° hoog.
De hoogtecirkel
- De hoek tussen je zenit en het hemellichaam is gelijk aan de hoek bij het aardmiddelpunt tussen jou en de GP.
- Elke boogminuut (1′) is 1 zeemijl.
- Iedereen die op hetzelfde moment dezelfde hoogte meet, staat dus op één cirkel rond de GP: de hoogtecirkel.
- De straal is de zenitafstand in minuten, uitgedrukt in zeemijlen.
Van cirkel naar hoogtelijn
- Een hoogte van 47°45,8′ geeft een ZD van 42°14,2′: een cirkel met een straal van ongeveer 2.534 M.
- Je gegiste positie (DR) bepaal je vanuit een bekende positie met de gevaren koers en afstand.
- Dicht bij die positie is een korte boog van de cirkel vrijwel recht, loodrecht op het azimut: je hoogtelijn.
- Noteer bij elke meting de tijd: de GP verplaatst zich ongeveer 15′ lengte per minuut, tot ongeveer 15 M.

Kerngegevens

Zenitafstand: ZD = 90° − hoogte
1′ booglengte: 1 zeemijl op het aardoppervlak
Cirkelstraal: ZD in minuten = zeemijlen vanaf de GP
Verheven pool: Zijn hoogte is gelijk aan je breedte
Verplaatsing GP: 15′ lengte per minuut (tot 15 M)
Spaanse termen: Cenit, horizonte, altura, azimut, distancia cenital

Kernpunten

Hoogte boven de ware horizon; zenitafstand = 90° − hoogte.
Azimut Zn is de ware peiling van het hemellichaam: 000°–360°.
De hoogte van de verheven pool is gelijk aan je breedte.
Dezelfde hoogte, hetzelfde moment: je zit op een hoogtecirkel rond de GP.
Bij je gegiste positie is de cirkel een rechte hoogtelijn, loodrecht op het azimut.

Controleer wat je hebt gelezen

Vraag 1/3

Hoe hoog staat de noordelijke hemelpool op 35°N?

Waar of niet waar?

Beslis bij elke uitspraak voordat je het antwoord ziet.

Azimut Zn is de ware peiling van het hemellichaam: 000°–360°.
De hoogte van de verheven pool is gelijk aan je breedte.
Een paar seconden tijdfout maken bij een hoogtemeting niets uit.
Een hoogtelijn loopt naar het hemellichaam toe, langs zijn peiling.

Praktijkgeval en examentips

Situatie

Je meet een zonshoogte van 47°45,8′ (gecorrigeerd). Een bemanningslid vraagt: 'Dus waar zijn we?' Leg uit wat die ene hoogte je vertelt.

Toon het antwoord

ZD = 90° − 47°45,8′ = 42°14,2′, ongeveer 2.534 M. Je zit ergens op een cirkel met een straal van ongeveer 2.534 M rond de GP van de zon op dat moment. Bij je gegiste positie is die cirkel vrijwel een rechte hoogtelijn, loodrecht op de zonspeiling. Voor een positiebepaling heb je twee niet-evenwijdige hoogtelijnen nodig, herleid tot hetzelfde tijdstip.

Examentips

Hoogte vanaf de ware horizon; ZD = 90° − hoogte; azimut is de ware peiling.
Hoogte van de verheven pool = breedte.
Hoogtecirkel: middelpunt GP, straal ZD waarbij 1′ = 1 M.
Hoogtelijn: loodrecht op het azimut, bij de gegiste positie.