De hemelbol, sterren en planeten

Beslis

Vraag 1/1

Welke vier planeten gebruik je voor navigatie?

De les in gewone woorden

De zon
- De zon is voor de pleziervaarder het belangrijkste hemellichaam: helder, gemakkelijk te vinden en bruikbaar zodra je haar én een scherpe horizon ziet.
- Haar declinatie varieert door het jaar tussen ongeveer 23°26′N en 23°26′S.
- Haar GHA neemt ongeveer 15° per uur toe.
- De almanak geeft GHA en Dec voor elk uur UT.
Sterren
- Sterren staan zo ver weg dat hun SHA en Dec maar langzaam veranderen.
- De dagpagina's van de Nautical Almanac vermelden 57 geselecteerde sterren, met SHA en Dec per drie dagen op twee tegenoverliggende bladzijden.
- De Poolster heeft eigen tabellen; achterin staat een lijst met 173 sterren.
- Sterren komen elke dag ongeveer 4 minuten eerder op.
- Daardoor verschuift de nachtelijke hemel langzaam door het jaar.
Planeten
- Venus, Mars, Jupiter en Saturnus zijn de navigatieplaneten.
- Ze bewegen ten opzichte van de sterren.
- Daarom vermeldt de almanak hun GHA en Dec per uur, net als voor de zon.
- Venus en Jupiter zijn vaak helderder dan elke ster.
- Een zeer heldere, nauwelijks fonkelende 'ster' bij de ecliptica die niet in de sterrenlijst staat, is meestal een planeet.
De maan
- De maan beweegt tussen de sterren ongeveer 13° per dag oostwaarts.
- Haar GHA neemt ongeveer 14½° per uur toe; haar Dec kan meer dan 10′ per uur veranderen. Ze staat dichtbij.
- Daarom verschilt haar richting gezien vanuit het aardmiddelpunt van die gezien vanaf het aardoppervlak.
- Deze verschuiving heet parallax en kan bijna 1° zijn.
- Je kunt vaak zowel de maan als de zon overdag waarnemen.
Wanneer meten?
- Sterren en planeten meet je meestal in de schemering, de periode rond zonsopkomst en zonsondergang.
- Je moet zowel het hemellichaam als een scherpe zeehorizon zien.
- Maanlicht kan 's nachts soms een bruikbare horizon tonen; heldere planeten kun je soms overdag meten.
- De dagpagina's geven de tijden van burgerlijke en nautische schemering.
- Sterren kiezen leer je bij Astronavigatie: sterren, planeten en de maan.

Kerngegevens

Navigatieplaneten: Venus, Mars, Jupiter en Saturnus
Sterren in de almanak: 57 op de dagpagina's; Poolstertabellen; 173 achterin
Bereik zonnedeclinatie: Ongeveer 23°26′N tot 23°26′S
Sterren: Komen elke dag ongeveer 4 minuten eerder op
Maan: GHA ongeveer 14½° per uur; parallax tot ongeveer 1°
Spaanse termen: Astros: Sol, Luna, planetas, estrellas; crepúsculo

Kernpunten

Gebruik overdag de zon; in de schemering zie je meestal zowel sterren of planeten als een scherpe horizon.
Sterren: SHA en Dec vrijwel constant; de almanak vermeldt er 57 plus de Poolster.
Venus, Mars, Jupiter, Saturnus staan per uur vermeld, net als de zon.
De maan beweegt snel en heeft een grote parallax: je moet er eigen correcties voor toepassen.

Controleer wat je hebt gelezen

Vraag 1/3

Waarom vermeldt de almanak GHA Aries per uur in plaats van de GHA van elke ster?

Waar of niet waar?

Beslis bij elke uitspraak voordat je het antwoord ziet.

Een heldere 'ster' die niet in de lijst staat, wijst op een fout in de almanak.
De maan beweegt snel en heeft een grote parallax: je moet er eigen correcties voor toepassen.
Sterren: SHA en Dec vrijwel constant; de almanak vermeldt er 57 plus de Poolster.
Sterhoogten kun je op elk moment van de nacht meten.

Praktijkgeval en examentips

Situatie

Tijdens een Atlantische oversteek zie je in de avondschemering een zeer helder, nauwelijks fonkelend licht laag in het westen, bij de zonnebaan. Het is helderder dan elke ster, maar staat niet in de sterrenlijst van de almanak. Wat is het waarschijnlijk en hoe controleer je dat?

Toon het antwoord

Venus is een waarschijnlijke kandidaat; Jupiter kan ook. Beide kunnen helderder zijn dan elke ster en liggen dicht bij de ecliptica. Controleer voor die datum de toelichting over planeten en hun zichtbaarheid in de almanak. Helderheid alleen bevestigt de identiteit niet. Meer over herkenning vind je bij Astronavigatie: sterren, planeten en de maan.

Examentips

Gebruik een zichtbaar hemellichaam en een scherpe horizon; voor sterren en planeten is schemering gebruikelijk.
Almanak: 57 geselecteerde sterren plus de Poolster; Venus, Mars, Jupiter en Saturnus per uur.
Sterren komen elke dag ongeveer 4 minuten eerder op.
Maan: snelle beweging, grote parallax, aparte correctietabellen.