Tijd, de almanak en de stand van de zon

De les in gewone woorden

1. Waarom tijd telt
   • De GHA van de zon verandert elke minuut tijd met 15′.
   • Dus 4 seconden tijdfout geeft 1′ lengtefout: tot 1 M op de evenaar.
   • Een middaghoogte voor de breedte hangt nauwelijks van de tijd af.
   • Voor elke andere hoogtemeting heb je de UT van de waarneming tot op de seconde nodig.
2. UT en UTC
   • De almanak gebruikt UT, universele tijd.
   • Radiotijdseinen en GNSS-ontvangers geven UTC.
   • Die blijft binnen 0,9 s van UT1, de tijdschaal op basis van de aardrotatie. Gebruik UTC als UT.
   • Het kleine verschil, DUT1, telt alleen bij zeer nauwkeurig werk.
   • Zonetijd en zonebeschrijving staan in Navigatie: Poolster en tijd.
   • Noteer alle hoogtemetingen in UT.
3. Chronometer en dekhorloge
   • Een chronometer is een nauwkeurige klok die benedendeks blijft en nooit wordt gelijkgezet.
   • Een dekhorloge, of een goed kwartshorloge, vergelijk je daarmee of met GNSS.
   • Je neemt het mee aan dek voor hoogtemetingen.
   • De horlogeafwijking geeft aan hoeveel het voorloopt of achterloopt op UT: UT = horlogetijd − voorstand, of + achterstand.
   • Noteer de afwijking bij elke controle.
4. Gang
   • De gang van een horloge is hoeveel tijd het dagelijks wint of verliest.
   • Houd een tijdjournaal bij met datum, afwijking en dagelijkse gang.
   • Reken voorlopen en tijdwinst positief; achterlopen en tijdverlies negatief.
   • Voorspelde afwijking met teken = laatste afwijking met teken + dagelijkse gang met teken × dagen.
   • Positief betekent voorlopen; negatief achterlopen.
   • Een gelijkmatige, bekende gang telt meer dan een kleine gang.
5. Het tijdstip vastleggen
   • Vergelijk het horloge dagelijks met GNSS of een radiotijdsein; NP282 vermeldt tijdseinen.
   • Een helper leest de tijd als je 'stop' roept.
   • Ben je alleen, start dan bij de hoogtemeting een stopwatch.
   • Later lees je het horloge af en stop je tegelijk de stopwatch.
   • Trek de verstreken tijd af en corrigeer daarna voor de horlogeafwijking.
   • Controleer voor- of namiddag op een 12-uurswijzerplaat en controleer de UT-datum.

Kerngegevens

Kernpunten

• 4 s tijd = 1′ lengte: leg hoogtemetingen tot op de seconde vast.
• De almanak gebruikt UT; gebruik UTC van GNSS of radio als UT.
• UT = horlogetijd − voorstand, of + achterstand.
• Houd een tijdjournaal bij: afwijking en gang. Je hebt een gelijkmatige gang nodig.
• Controleer uur en datum: een 12-uurswijzerplaat kan 12 uur verschil geven.

Controleer wat je hebt gelezen

Waar of niet waar?

Praktijkgeval en examentips

Examentips

1. 14 s tijd = 1′ lengte; leg elke hoogtemeting tot op de seconde vast.
2. 2De almanak gebruikt UT; UTC, binnen 0,9 s van UT1, gebruik je als UT.
3. 3Horlogeafwijking: trek voorstand af, tel achterstand op. De gang voorspelt de afwijking tussen controles.
4. 4Controleer uur en datum voordat je de almanak gebruikt.