Les · Motor, veiligheid aan boord en milieu · Klein Vaarbewijs 1

Beslis · Vier situaties op het water. Beslis eerst, lees dan waarom.

Een motorkruiser ligt met stuurboord aan een Friese steiger; uit de natte uitlaat in de spiegel komt geen koelwater. — Illustratieve afbeelding

Je ligt nog vast. De diesel loopt net, maar uit de natte uitlaat komt geen koelwater, terwijl daar normaal wel water uitkomt. Wat doe je?

De kern

Ken de aandrijving
Brandstof, koeling en besturing hebben elk hun eigen aandachtspunten.
1. Benzinedamp ontbrandt gemakkelijk; ook diesel en elektrische installaties vragen brandpreventie.
2. Gecombineerde koeling heeft koelvloeistof én een buitenwatercircuit; controleer beide.
3. De keerkoppeling kiest vooruit, achteruit of vrij. Volg bij schroefas en besturing het onderhoudsboekje.
4. Kijk bij elektrisch varen naar lading, verbruik en reserve, niet alleen naar de opgegeven actieradius.
Voortstuwing
Een vaste controleronde
Vóór vertrek controleer je; onderweg volg je de meters en waarschuwingen.
1. Oliepeil, koelwater, brandstof, snaren, accu's en besturing vóór vertrek.
2. Geen normale koelwateruitstroom, wegvallende of blijvend te hoge oliedruk: zo snel als veilig kan stoppen en oorzaak verhelpen.
3. Controleer de laadwerking met draaiende motor; kijk na het stoppen naar lekkages.
4. Sluit bij langer stilliggen de bedoelde afsluiters en gasflessen volgens de scheepsinstructies.
Motorcontrole
Gas en benzinedamp zakken
Voorkom dat een lek onderin de boot een brandbaar mengsel vormt.
1. Gasbun: gasdicht naar binnen, afvoer onderin naar buiten boven de waterlijn.
2. Controleer slangen, leidingen en aansluitingen; kies voor benzinedamp een daarvoor geschikte detector. Detectie vervangt onderhoud niet.
3. Bij gas- of benzinegeur niet starten of elektrisch schakelen. Vermijd ontstekingsbronnen, sluit veilig de bron en ventileer.
4. Vul losse benzinetanks buiten de boot op een veilige plek.
Gas en brandstof
Kies het juiste blusmiddel
A vast, B vloeibaar, C gas, D metaal, F bakolie en frituurvet.
1. Controleer het etiket: een blusmiddel is niet voor elke klasse geschikt.
2. Geen waterstraal op brandende brandstof; nooit water op brandende bakolie of frituurvet. Sluit bij gasbrand de toevoer als dat veilig kan.
3. Waarschuw mensen, roep hulp in en houd je vluchtweg vrij; open een rokend motorluik niet zomaar.
4. Gebruik noodsignalen bij echte nood; BPR art. 3.30 noemt de noodtekens voor BPR-water.
Brandbestrijding
Een passend vest en een zichtbare plek
Een 50 N-zwemvest is drijfhulp; een reddingsvest biedt meer bescherming.
1. Reddingsvestklassen: 100, 150 en 275 N. Kies op persoon, kleding en vaaromstandigheden en controleer de werking.
2. Bij overboord: alarm, wijzen en een drijfmiddel gooien. Houd lijnen uit de schroef.
3. Een drijfbaken helpt bij het zoeken. De MOB-knop bewaart de positie bij indrukken, niet de bewegende drenkeling.
4. Houd reddingsmiddelen bereikbaar en leg iedereen uit hoe je ze gebruikt.
Reddingsmiddelen
Voorkomen, ontsnappen en terugklimmen
Veiligheidsmiddelen werken alleen als je erbij kunt en ze onderhouden zijn.
1. Zeereling en voetreling helpen je aan boord te blijven; een vluchtluik moet vrij blijven.
2. Een lenspomp verwijdert water maar dicht geen lek. Houd naast stroomafhankelijke middelen een bruikbaar alternatief.
3. Maak de zwemtrap vanuit het water bereikbaar; stop de motor vóór iemand bij de schroef klimt.
4. Monteer een radarreflector hoog, vrij en volgens de fabrikant; blijf zelf uitkijk houden.
Veiligheidsuitrusting
Kijk achterom naar je golf
Beperk rook, lawaai, schadelijke waterbeweging en vervuiling.
1. BPR art. 6.20 lid 1: verminder tijdig snelheid als je golf schade kan veroorzaken; houd het schip wel bestuurbaar.
2. Voor snelle motorboten eisen art. 8.03 en 8.05 beperking van uitlaathinder en onnodig motordraaien.
3. Gebruik het waltoilet of vang toiletwater op en geef het af; houd olie en brandstof uit het water.
Nederlandse vaarregels

Controleer wat je hebt gelezen

Vraag 1/3

Wat koelt bij een gecombineerd koelsysteem de koelvloeistof in de warmtewisselaar?

Meer hierover

Volledige uitleg en lessen

Onderwerp 1 van 6

Ken je motor, koeling en besturing

Een benzinemotor ontsteekt het brandstof-luchtmengsel met een bougie.

Een dieselmotor perst lucht zo sterk samen dat de ingespoten diesel ontbrandt. Benzine vormt bij gewone temperaturen veel gemakkelijker brandbare damp dan diesel. Diesel blijft wel brandbaar: ook een diesellek op een hete uitlaat is gevaarlijk. Alleen een motor die daarvoor is gemaakt, gebruikt mengsmering: benzine met de voorgeschreven soort en verhouding tweetaktolie. Volg het motorboekje; voeg niet zomaar olie aan benzine toe.

Bij elektrische voortstuwing haalt de motor energie uit accu's. Hij maakt doorgaans minder geluid dan een verbrandingsmotor. Kijk vóór vertrek naar de ladingstoestand en de verwachte actieradius. Meer snelheid, tegenwind en tegenstroom kunnen je bereik verkleinen. Houd een reserve. Ook een elektrische installatie kan brand veroorzaken door kortsluiting, overbelasting of een defecte accu. Gebruik een passende lader en volg de aanwijzingen voor jouw accutype.

Bij open koeling gaat buitenboordwater door de motor. Bij gesloten koeling blijft koelvloeistof in de motor en geeft die warmte af via een bun of buizen aan de buitenkant van de romp. Bij gecombineerde koeling koelt buitenboordwater de koelvloeistof in een warmtewisselaar. Een rubberen impeller in de buitenwaterpomp kan slijten en raakt bij drooglopen snel beschadigd. Controleer en vervang hem volgens het onderhoudsschema.

De keerkoppeling laat de schroef vooruit, achteruit of vrij draaien en verlaagt doorgaans het toerental naar de schroefas. Controleer de eigen olievoorziening volgens het boekje. Schakel bij stationair toerental op de manier die het motorboekje voorschrijft. Een breekpen of slipslof bij de schroef helpt de aandrijving te beschermen bij een botsing met een obstakel: de pen breekt of de koppeling slipt.

Vorst: bescherm bij open koeling de waterhoudende delen. Controleer bij gesloten koeling de vorstbescherming van de koelvloeistof. Bij gecombineerde koeling moet ook het buitenwaterdeel winterklaar. Volg de procedure van de fabrikant; alleen antivries in het motorcircuit is niet genoeg.
Schroefas: een vetgesmeerde as heeft een vetvoorziening, bijvoorbeeld een vetpomp. Bij een uitvoering met vetkoord helpt dit koord in de gland de doorvoer afdichten. Een oliegesmeerde as vraagt controle van olievoorraad en afdichtingen. Een watergesmeerde as gebruikt water voor smering en koeling. Gebruik alleen het onderhoud dat bij jouw uitvoering hoort.
Een buitenboordmotor met bedieningsstang stuur je als met een helmstok. Bij vooruitvaren gaat de boeg naar stuurboord als je de stang naar bakboord beweegt. Bij achteruitvaren reageert de boeg andersom. Mechanische besturing brengt de beweging direct over via tandwielen, kettingen, assen of trek-duwkabels. Controleer slijtage, smering en te veel speling; een kabel kan ook zwaar gaan lopen.
Bij hydraulische besturing verplaatst een pomp aan het stuurwiel olie naar een stuurcilinder. Dit stuurt met weinig mechanische speling, maar lekkage of lucht in het systeem kan de werking verstoren. Controleer vloeistof en aansluitingen volgens het boekje.
Een stuurautomaat stuurt naar een ingestelde kompaskoers of, bij een geschikt gekoppeld systeem, een GPS-route. Hij kijkt niet voor je uit: jij houdt uitkijk en neemt bij gevaar direct over.

Onderwerp 2 van 6

Controleer vóór, tijdens en na de vaart

Controleer vóór vertrek met stilstaande motor het oliepeil volgens het motorboekje.

Het peil hoort tussen de merktekens. Te weinig olie kan de smering laten wegvallen; te veel kan schuimvorming en motorschade geven. Controleer ook oliefilter, slangen en aansluitingen op lekkage. Kijk naar brandstofvoorraad, brandstoffilters en water in de waterafscheider. Verwijder water volgens het boekje en vang het vervuilde mengsel op. Houd de luchttoevoer en het luchtfilter vrij.

Controleer koelvloeistof bij koude motor. Open de buitenboordkraan voor een systeem dat buitenwater gebruikt. Controleer de wierbak; sluit de kraan vóór je het deksel opent en open hem na goed sluiten weer. Controleer aandrijfsnaren van dynamo en eventuele koelwaterpomp op spanning en slijtage volgens het boekje. Test de besturing vóór je losmaakt. Houd handen, kleding en gereedschap weg van draaiende delen.

Tijdens de vaart volg je oliedruk, koelwatertemperatuur en laadcontrole. Stopt bij jouw natte uitlaat de normale koelwateruitstroom, of loopt de temperatuur te hoog op? Breng het schip veilig onder controle en stop de motor om schade te voorkomen. Blijft de oliedrukwaarschuwing na het starten branden of valt de druk tijdens het varen weg, stop dan eveneens zo snel als veilig kan. Start niet opnieuw voordat de oorzaak is verholpen. Blijvend te hoge oliedruk kan filters en afdichtingen beschadigen. Stop ook dan zo snel als veilig kan en laat de oorzaak onderzoeken. Bij een koude motor kan de druk tijdelijk hoger zijn; vergelijk met de waarden in het motorboekje. Open nooit de dop van een heet koelsysteem.

Aanhoudende zwarte rook wijst vaak op onvolledige verbranding, bijvoorbeeld door overbelasting of te weinig lucht. Blauwe rook kan wijzen op verbrande smeerolie; witte rook kan onverbrande brandstof of waterdamp zijn. De kleur is een aanwijzing, geen zekere diagnose. Verminder zo nodig de belasting en zoek de oorzaak.

Accu's: ken de systeemspanning. Twee gelijke 12 V-accu's in serie geven 24 V; parallel blijft de spanning 12 V en neemt de capaciteit toe. Laat een geschikte installatie maken en gebruik een bijpassende lader. Ventileer bij accu's die tijdens laden waterstof kunnen vormen; voorkom vonken.
Controleer tegen het einde van de tocht, met draaiende motor, de laadspanning of laadcontrolelamp. Een lamp die blijft branden kan wijzen op een storing of gebroken dynamosnaar. Kijk na het stoppen naar olie- en waterlekkages; blijf niet onnodig stationair draaien voor deze controle.
Bij langer stilliggen: controleer de binnengland van de schroefas en andere mogelijke lekkages. Sluit brandstoftoevoer, gasflessen en daarvoor bedoelde buitenboordafsluiters volgens de scheepsinstructies. Maak vóór vorst de installatie winterklaar. Zorg dat noodzakelijke automatische lenspompen blijven werken.

Onderwerp 3 van 6

Voorkom brand en weet wat je blust

Voor brand zijn brandbare stof, zuurstof en voldoende warmte nodig: de branddriehoek.

Je blust door bijvoorbeeld te koelen, zuurstof af te sluiten of de brandstoftoevoer weg te nemen. Propaan en butaan zijn zwaarder dan lucht. Bij een lek zakken ze naar lage delen van het schip, zoals de bilge. Benzinedamp doet dat ook. Een vonk kan dan een ontploffing veroorzaken. Ruik je gas of benzine, start niet en bedien geen elektrische schakelaars. Doof open vuur als dat veilig kan, sluit de toevoer bij de bron als je daar veilig bij kunt, ventileer en laat het lek verhelpen.

Bewaar gasflessen rechtop en vastgezet in een geschikte gasbun. De bun is gasdicht naar het interieur en heeft onderin een vrije afvoer naar buiten boven de waterlijn. Een passend reduceerventiel verlaagt de flesdruk. Leidingen moeten vastliggen; een schotdoorvoer beschermt tegen schuren. Gebruik geschikte gasslang, controleer op schade en vervang volgens de aanwijzingen. Een thermische vlambeveiliging sluit de gastoevoer als de vlam uitgaat. Een laag geplaatste gasdetector helpt een lek vroeg te ontdekken, maar vervangt onderhoud en ventilatie niet. Zoek nooit met een vlam naar een lek.

Ventileer een benzinemotorruimte vóór het starten volgens de scheepsinstructies. Een vaste ventilator moet geschikt zijn voor een ruimte met brandbare dampen. Ruik je benzine, start dan niet en bedien geen elektrische schakelaars; ventileer veilig zonder te schakelen en laat de oorzaak verhelpen. Een geschikte benzinedampdetector met een laag geplaatste sensor kan vroeg waarschuwen. Controleer voor welke gassen of dampen de detector bedoeld is: een koolmonoxidemelder is geen benzinedampdetector. Een detector vervangt controle en ventilatie niet. Vul een losse benzinetank buiten de boot op een veilige plek, met de motor uit en zonder ontstekingsbronnen. Kabeldikte en zekering moeten passen bij de stroomsterkte; een zwaardere zekering lost overbelasting niet op. Bescherm brandbare materialen tegen de hete droge uitlaat, kooktoestellen en andere warmtebronnen.

Bij brand waarschuw je iedereen en roep je vroeg hulp in via 112 of de beschikbare marifoon. Meld positie, soort schip, brand en aantal personen. Waarschuw zo nodig de overige vaart. Breng het schip zo mogelijk op een veilige plaats, houd personen uit rook en maak reddingsvesten en zo nodig de bijboot gereed. Stop motor, brandstoftoevoer of gas en sluit bij motorruimtebrand de ventilatie, voor zover dit veilig kan. Open een rokend motorluik niet zomaar: extra zuurstof kan het vuur aanwakkeren. Gebruik een daarvoor bedoelde blusopening of vaste installatie. Blus alleen een beginnende brand met een passende blusser, een vrije vluchtweg achter je en liefst de wind in je rug. Verlaat de boot als blijven gevaarlijker is; voorkom onnodig te water gaan. Beperk lekkage en vervuiling alleen als dat veilig kan.

EN 2-brandklassen: A = vaste stoffen die meestal met gloed branden, zoals hout en textiel; B = vloeistoffen en vloeibaar wordende stoffen, zoals benzine en kaarsvet; C = gassen; D = metalen; F = bakolie en frituurvet. Elektriciteit is geen eigen brandklasse. Maak een installatie alleen spanningsloos als dat veilig kan en let op de elektrische geschiktheid van de blusser.
Water koelt een A-brand. Gebruik geen waterstraal op brandende brandstof: die kan het vuur verspreiden. Gebruik nooit water op brandende bakolie of frituurvet: het water verdampt plotseling en slingert brandende olie rond. Schuim is, volgens het etiket, geschikt voor A en B. ABC-poeder is geschikt voor A, B en C, maar veroorzaakt veel nevenschade. CO₂ is vooral bruikbaar bij B en elektrische apparatuur als het etiket dat toestaat, maar koelt weinig en kan in een kleine ruimte verstikking veroorzaken.
C: sluit eerst veilig de gastoevoer; alleen de vlam doven terwijl gas blijft lekken kan een explosief mengsel opleveren. D vraagt een speciaal middel voor het brandende metaal. F vraagt een geschikt vetbrandblusmiddel; bij een beginnende kleine panbrand kun je, als het veilig kan, de warmtebron uitzetten en de pan met een passend deksel afdekken. Laat de pan staan en afkoelen.
Berg blussers bereikbaar bij uitgangen op, niet alleen naast de mogelijke brandhaard. Stem aantal, capaciteit en type af op schip en risico's; controleer verzegeling, houdbaarheid en eventuele drukmeter en laat onderhoud uitvoeren volgens de voorschriften. Trek de borging los, richt op de brandhaard en volg het etiket.
Noodtekens zijn voor echte nood. BPR art. 3.30 noemt onder meer vuurpijlen, lichtkogels en parachutelichten, en overdag rondzwaaien met een vlag of geschikt voorwerp. Lees de gebruiksaanwijzing van noodvuurwerk vooraf en controleer de vervaldatum. Gebruik een handstakellicht buiten, aan de lijzijde, waar de wind rook en vonken van je af voert. Houd het buitenboord en weg van mensen en brandbare spullen, volgens de gebruiksaanwijzing. Lanceer geen vuurpijl onder een brug of bij een reddingshelikopter. De verdiepende les over noodsignalen behandelt internationale regels; op BPR-water gelden de BPR-noodtekens.

Onderwerp 4 van 6

Houd mensen aan boord en maak redding mogelijk

Kies voor iedere opvarende een passend reddingsvest en draag het tijdig, bijvoorbeeld op open dek of bij kou.

Leg uit hoe het werkt en berg het bereikbaar op. De klassen volgens EN ISO 12402 zijn 50, 100, 150 en 275 N. Een 50 N-zwemvest is een drijfhulpmiddel voor wie goed kan zwemmen, op beschut water dicht bij hulp. Het is geen reddingsvest en draait een bewusteloze niet betrouwbaar op de rug. Een reddingsvest geeft meer steun aan hoofd en luchtwegen; pasvorm, kleding en omstandigheden blijven belangrijk.

Een 100 N-reddingsvest is bedoeld voor beschut water. Het draait iemand met zware of waterdichte kleding niet altijd op de rug. Een 150 N-reddingsvest is bedoeld voor algemener gebruik, ook op open water; 275 N voor zwaardere omstandigheden of zware kleding en uitrusting. Ook met veel drijfvermogen kan kleding een goede draaibeweging belemmeren. Een vaststofvest werkt zonder opblazen, maar neemt meer ruimte in. Een automatisch opblaasbaar vest is compact; controleer patroon, activeringssysteem en status volgens het boekje. Trek alle sluitingen en een aanwezige kruisband goed aan. Kies voor een kind een geschikt kindervest.

Bij iemand overboord roep je alarm, blijf je wijzen en gooi je een drijfmiddel. Een ronde reddingsboei is stevig maar vrij groot; een hoefijzerboei is gemakkelijker om het lichaam te leggen. Een lijn helpt de verbinding met het schip te houden, maar kan verstrikt raken of buiten bereik blijven als hij te kort is. Houd lijnen uit de schroef. Houd bij een werplijn het uiteinde vast. Werp langs en voorbij de drenkeling, zodat de lijn binnen handbereik ligt; mik niet op het hoofd. Haal de lijn rustig in zodra de drenkeling hem vastheeft. Een drijfbaken of joon markeert de plek zichtbaar boven water. Druk meteen op de MOB-knop van de GPS: die slaat de positie op, maar volgt geen wegdrijvende drenkeling.

Een zeereling helpt mensen aan boord te houden. Een voetreling geeft je voeten steun aan de dekrand. Houd een vluchtluik vrij en zorg dat iedereen het kan openen. Een lenspomp verwijdert binnengekomen water, maar dicht het lek niet. Een motorpomp is afhankelijk van een werkende motor, een elektrische pomp van de accu en bekabeling. Een handpomp blijft bruikbaar zonder stroom, maar vraagt spierkracht. Controleer aanzuigkorven, slangen en de vlotterschakelaar. Pomp geen oliehoudend bilgewater overboord.

Een zwemtrap moet vanuit het water bereikbaar en uitklapbaar zijn; voldoende treden onder water helpen je omhoog. Stop de motor vóór iemand bij de schroef aan boord klimt.
Een radarreflector helpt andere schepen je op radar te zien. Monteer hem zo hoog en vrij mogelijk volgens de aanwijzingen van de fabrikant. Een octaëdrische plaatreflector heeft acht holle hoeken. Hang zo'n reflector doorgaans met één holle hoek recht omhoog, als een bakje dat regen opvangt; andere typen kunnen een andere stand vragen. Een reflector garandeert niet dat je gezien wordt.
Er is geen algemene BPR-uitrustingslijst die voor elk klein pleziervaartuig gelijk is. Voor een snelle motorboot eist BPR art. 8.03 onder e en f wél een reddingsvest onder handbereik voor iedere opvarende en een deugdelijk brandblusapparaat. De adviezen in dit blok zijn dus niet allemaal algemene wettelijke meeneemplichten.
Moet je het schip verlaten, doe je reddingsvest aan en gebruik zo mogelijk de bijboot. Ga alleen het water in als het niet anders kan; laat je beheerst zakken of ga voeten eerst, weg van schroef en vuur. Houd eenmaal in het water onnodig bewegen beperkt om afkoeling te vertragen.

Motor, veiligheid aan boord en milieu