Düzlem seyir: harita, pusula, hız ve şamandıralar

Konu 1 / 6

Harita, enlem, boylam ve deniz mili

Mevkiniz iki sayıdır: enlem ve boylam. Enlem, ekvatordan kuzeye (N) veya güneye (S) 0° ile 90° arasında ölçülür.

Boylam, başlangıç meridyeninden doğuya (E) veya batıya (W) 0° ile 180° arasında ölçülür. Türkiye kıyıları kuzey enlemi ve doğu boylamındadır; örneğin Ege’de bir koy 37°02,5′ N, 027°24,0′ E gibi yazılır (Türkçe ilanlarda K ve D harfleri de kullanılır: 37°02,5′ K, 027°24,0′ D).

1 deniz mili 1.852 metredir ve yaklaşık 1 dakikalık enlem yayına eşittir. Bu yüzden haritada mesafeyi her zaman haritanın yan kenarlarındaki enlem ölçeğinden, ölçtüğünüz yerin hizasından alırsınız. Üst ve alt kenardaki boylam ölçeği mesafe ölçmek için kullanılmaz: bir dakikalık boylamın uzunluğu enleme göre değişir.

Türk sularının resmî kâğıt seyir haritalarını SHODB üretir ve günceller; haritalar Uluslararası Hidrografi Örgütü (IHO) standartlarına göre hazırlanır. Yatçılar için ayrıca yat harita folyoları vardır. 1:50.000 ölçekli bir harita 1:250.000 ölçekli bir haritadan daha ayrıntılıdır: ölçeğin paydası küçüldükçe ayrıntı artar.

Haritanızı güncel tutun. SHODB her hafta Denizcilere İlanlar bülteni yayımlar; sönmüş fenerler, yeni mendirekler, atış ve tatbikat alanları gibi değişiklikler burada duyurulur. Geçici (T) ve ön hazırlık (P) ilanları haritaya kurşun kalemle işlenir.

• Enlem 0°–90° N/S, boylam 0°–180° E/W.
• 1 deniz mili = 1.852 m = 1′ enlem; mesafeyi yan kenardaki enlem ölçeğinden ölçün.
• Haritayı Denizcilere İlanlar ile güncel tutun; geçici ilanlar kurşun kalemle işlenir.

Konu 2 / 6

Rota, kerteriz, varyasyon ve deviasyon

Üç kuzey vardır: hakiki, manyetik ve pusula kuzeyi. Haritanın kenarları ve çizdiğiniz rota hakiki kuzeye göredir.

Manyetik pusulanın gösterdiği yön ise iki hatadan etkilenir.

Varyasyon, hakiki kuzey ile manyetik kuzey arasındaki açıdır. Yere ve yıla göre değişir; değerini ve yıllık değişimini haritanın pusula gülünden okursunuz. Deviasyon, teknenin kendi demir aksamı, motoru ve elektrik donanımı yüzünden pusulanın manyetik kuzeyden sapmasıdır. Deviasyon teknenin pruva yönüne göre değişir; teknenizin deviasyon kartından okunur.

İşaret kuralı: Hakikiden manyetiğe, manyetikten pusulaya giderken doğu (E) değeri çıkarır, batı (W) değeri eklersiniz. Ters yönde, pusuladan manyetiğe ve manyetikten hakikiye giderken doğu değeri ekler, batı değeri çıkarırsınız. Örnek: hakiki rota 090°, varyasyon 5° E → manyetik rota 085°; deviasyon 2° W → pusula rotası 087°.

Kerteriz, bir cismin sizden görünen yönüdür ve rota gibi 000°–360° arasında, saat yönünde ölçülür. SHODB’nin Denizcilere İlanlar bülteninde kerterizler hakikidir ve fenerlerin kerterizleri denizden bakılarak verilir. El pusulasıyla aldığınız kerterizi haritaya çizmeden önce varyasyonu uygulayarak hakikiye çevirirsiniz; teknenin deviasyon kartı dümen pusulası içindir, el pusulasını demir aksamdan ve motordan uzakta kullanırsınız.

• Varyasyon: hakiki ↔ manyetik (haritanın pusula gülü). Deviasyon: manyetik ↔ pusula (teknenin deviasyon kartı).
• Hakiki → manyetik → pusula: doğu çıkar, batı ekle.
• Pusula → manyetik → hakiki: doğu ekle, batı çıkar.

Konu 3 / 6

Hız, mesafe ve zaman

1 knot, saatte 1 deniz milidir. Üç formül yeter: mesafe = hız × zaman; zaman = mesafe ÷ hız; hız = mesafe ÷ zaman.

Zamanı saat cinsinden kullanın: 1 saat 30 dakika = 1,5 saat; 24 dakika = 0,4 saat.

Örnek: 12 deniz millik bir geçişi 5 knotla 2,4 saatte, yani 2 saat 24 dakikada alırsınız. Saat 09.30’da kalkarsanız tahmini varışınız 11.54 olur.

Altı dakika kuralı pratik bir kısayoldur: 6 dakika saatin onda biridir, bu yüzden 6 dakikada aldığınız mil, hızınızın onda biridir. 7 knotla 6 dakikada 0,7 deniz mili gidersiniz.

Yakıt, gün ışığı ve hava için zaman hesabı önemlidir. Hesabınızı her zaman bir pay bırakarak yapın; akıntı ve rüzgâr gerçek hızınızı değiştirir.

• Mesafe = hız × zaman; dakikayı saate çevirmeyi unutmayın (÷ 60).
• 6 dakikada alınan mil = hız ÷ 10.
• Varış saati = kalkış saati + geçiş süresi.

Konu 4 / 6

Mevki koymak: kerteriz, hizalama ve parakete

İki kerteriz kesişirse mevkiniz o noktadır. Haritada tanıdığınız iki belirgin cismin (bir burun, bir kule, bir fener) kerterizini alın, hakikiye çevirin ve çizin.

Kesişme açısı 90°’ye ne kadar yakınsa sonuç o kadar güvenilirdir; dar açılı kesişmeler küçük hatayı büyütür. Üç kerteriz alırsanız küçük bir üçgen oluşur; mevkinizi bu üçgenin tehlikeye en yakın köşesinde kabul edersiniz. Üçgen büyükse kerterizleri yeniden alırsınız.

Hizalama (iki cismin üst üste görünmesi) pusula hatasından bağımsız, çok güvenilir bir mevki hattı verir. Haritada iki cismi birleştiren çizginin üzerindesiniz.

GPS yokken ya da GPS’i doğrulamak için parakete mevkii kullanırsınız: son bilinen mevkiden rota ve aldığınız mesafeyle ileri gidersiniz. Akıntıyı ve rüzgârın etkisini de eklerseniz tahmini mevki elde edersiniz. Akıntı gittiği yönle, rüzgâr ise geldiği yönle adlandırılır.

Yönetmeliğin EK-2’si (A-3) her özel tekneye GPS özellikli bir cihaz ya da GPS uygulamalı akıllı telefon bulundurmayı zorunlu tutar; tam boyu 10 metreyi aşan teknelerde liman sefer bölgesi dışında manyetik pusula ve seyir haritaları ya da elektronik harita cihazı da aranır (EK-2/B-4). GPS’iniz olsa da mevkinizi gözle ve kerterizle kontrol etmeyi bırakmayın.

• İki kerteriz: kesişme açısı 90°’ye yakın olsun (iyi denizcilik uygulaması).
• Hizalama: pusula hatası olmayan mevki hattı.
• Akıntı gittiği yönle, rüzgâr geldiği yönle adlandırılır.

Konu 5 / 6

Şamandıralar ve işaretler: IALA A bölgesi

Türkiye IALA A bölgesindedir: denizden limana girerken kırmızı iskelede, yeşil sancakta kalır. İskele yan işareti kırmızıdır; şamandırası silindir, sütun veya direk biçimindedir, tepeliği tek kırmızı silindirdir, ışığı varsa kırmızıdır. Sancak yan işareti yeşildir; şamandırası konik, sütun veya direk biçimindedir, tepeliği ucu yukarı bakan tek yeşil konidir, ışığı varsa yeşildir. Belirleyici olan haritada gösterilen şamandıralama yönüdür.

Kanalın ikiye ayrıldığı yerde tercih edilen kanal, geniş bir karşı renk bandı taşıyan değiştirilmiş yan işaretle gösterilir; ışığı varsa işaretin rengindedir (kırmızı veya yeşil) ve Fl(2+1)’dir.

Kardinal işaretler sarı-siyah bantlıdır ve tepelikleri iki siyah konidir. İşaretin adı, emniyetli suyun hangi tarafta olduğunu söyler: kuzey kardinalin kuzeyinden geçersiniz. Kuzey: konilerin uçları yukarı, siyah üstte; ışık VQ veya Q. Doğu: tabanlar birbirine bakar, siyah-sarı-siyah; VQ(3) ya da Q(3). Güney: uçlar aşağı, sarı üstte; VQ(6)+LFl ya da Q(6)+LFl. Batı: uçlar birbirine bakar, sarı-siyah-sarı; VQ(9) ya da Q(9). Saat kadranını düşünün: 3, 6, 9.

Münferit tehlike işareti siyahtır, bir veya daha fazla kırmızı yatay bandı vardır; tepeliği üst üste iki siyah küre, ışığı beyaz Fl(2)’dir. Etrafı seyre elverişlidir ama tehlikenin genişliğini haritadan kontrol edersiniz. Emniyetli su işareti kırmızı-beyaz düşey şeritlidir; tepeliği tek kırmızı küre, ışığı beyaz Iso, Oc, LFl 10 s veya Mo(A)’dır. Özel işaret sarıdır, tepeliği sarı X’tir. Acil batık işareti mavi-sarı düşey şeritlidir ve sırayla mavi ve sarı yanar.

• IALA A: kırmızı silindir iskele, yeşil koni sancak (denizden girerken).
• Kardinal: adı neyse o taraftan geçin; ışık sayısı saat kadranı: 3 doğu, 6 güney, 9 batı.
• İki siyah küre = münferit tehlike; tek kırmızı küre = emniyetli su; sarı X = özel işaret.

Konu 6 / 6

Alıştırma yapın ve devam edin

Bu konuyu çalışmak için en iyi yerler. Bitirdiğinizde tek dokunuşla kursa dönersiniz.

• IALA şamandıralama sistemiRehber
• IALA şamandıralama: genel bakışRehber
• Yan işaretler (A ve B bölgeleri)Rehber
• Kardinal işaretlerRehber
• Münferit tehlike işaretiRehber
• Emniyetli su işaretiRehber